ગુવાહાટી મેટ્રોઃ ટ્રાફિકની ભીડને કાબૂમાં લેવા માટે બહુસ્તરીય શહેરી માસ રેપિડ ટ્રાન્ઝિટ સિસ્ટમ

ઝાંખી

શહેરની બગડતી ટ્રાફિકની ભીડને દૂર કરવા માટે આસામના તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી શ્રી તરુણ ગોગોઈએ જાન્યુઆરી 2013માં ગુવાહાટી વિકાસ વિભાગ અને ગુવાહાટી મહાનગર વિકાસ સત્તામંડળના અધિકારીઓ સાથે બેઠક બોલાવી હતી. સંપૂર્ણ ચર્ચા પછી, સર્વસંમતિથી સંમત થયા હતા કે ગુવાહાટીમાં મેટ્રો રેલ અને બસ ઝડપી પરિવહન પ્રણાલીના અમલીકરણની શક્યતાઓ શોધવા માટે તાત્કાલિક અભ્યાસની જરૂર છે. આ પહેલ જૂન 2012 માં આસામી દૈનિક 'દૈનિક અગ્રદૂત' માં પ્રકાશિત થયેલા એક લેખ દ્વારા વધુ શરૂ કરવામાં આવી હતી, જેણે મુખ્યત્વે ગુવાહાટી માટે મેટ્રો રેલ પ્રણાલીની સંભાવનાની તપાસ કરી હતી. આ લેખના અંશોએ શહેરમાં આધુનિક પરિવહન વ્યવસ્થાની જરૂરિયાત અંગે ચર્ચાને વેગ આપ્યો હતો અને શહેરના રહેવાસીઓમાં અપેક્ષાઓ પણ વધારી હતી, જેઓ રાજ્યના મહત્વપૂર્ણ શહેરમાં સતત વધતી જતી ટ્રાફિક સમસ્યાના ઉકેલ માટે આતુર હતા.

આસામ સરકારે મજબૂત જાહેર પરિવહન વ્યવસ્થાની જરૂરિયાતને સ્વીકારીને ગુવાહાટીના ટ્રાફિક પડકારોને પહોંચી વળવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ પગલું ભર્યું છે. પ્રસ્તાવિત મેટ્રો રેલ અને બસ ઝડપી પરિવહન પ્રણાલીઓ શહેરના શહેરી ગતિશીલતાના પરિદ્રશ્યમાં પરિવર્તન લાવવાનું વચન આપે છે, જે મુસાફરોને કાર્યક્ષમ, વિશ્વસનીય અને ટકાઉ પરિવહન વિકલ્પો પ્રદાન કરે છે. પ્રસ્તાવિત ગુવાહાટી મેટ્રો પ્રોજેક્ટની શક્યતાઓનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે એક વ્યાપક સર્વેક્ષણ હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું. આમાં દિવસના જુદા જુદા સમયે સમગ્ર શહેરમાં પેસેન્જર ટ્રાફિક પેટર્નનો વિગતવાર અભ્યાસ અને સંપૂર્ણ ખર્ચ અંદાજનો સમાવેશ થાય છે.

સર્વેક્ષણમાં ત્રણ ટ્રેક પ્રકારોની સદ્ધરતાનું પણ મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું હતુંઃ ભૂગર્ભ, ઓવર-ગ્રાઉન્ડ અને એલિવેટેડ. ખાનપારા-જલુકબારી માર્ગની પ્રમાણમાં બિન-ગીચ પ્રકૃતિને ધ્યાનમાં લેતા, એવી દરખાસ્ત કરવામાં આવી હતી કે આ વિભાગમાં ઓવરગ્રાઉન્ડ અને એલિવેટેડ ટ્રેકના સંયોજનનો ઉપયોગ કરવામાં આવે. ભૂગર્ભ અને એલિવેટેડ ટ્રેકનું મિશ્રણ બાકીના માર્ગો માટે સૌથી યોગ્ય માનવામાં આવતું હતું. જૂન 2014માં, મેસર્સ રાઇટ્સને ગુવાહાટી મેટ્રો પ્રોજેક્ટ માટે શક્યતા અહેવાલ અને વિગતવાર પ્રોજેક્ટ અહેવાલ તૈયાર કરવાનો કરાર આપવામાં આવ્યો હતો. જ્યારે પ્રારંભિક અભ્યાસો સૂચવે છે કે એલિવેટેડ ટ્રેક સૌથી વધુ ખર્ચ-અસરકારક અને પ્રવાસન-મૈત્રીપૂર્ણ વિકલ્પ હશે, ત્યારે સૂચિત મેટ્રો નેટવર્કના દરેક વિભાગ માટે શ્રેષ્ઠ ટ્રેક પ્રકાર નક્કી કરવા માટે વધુ વ્યાપક મૂલ્યાંકન જરૂરી હતું.

પ્રોજેક્ટની વિગતો અને સારાંશ

ગુવાહાટી મેટ્રો પ્રોજેક્ટ એક વ્યાપક માસ રેપિડ ટ્રાન્ઝિટ સિસ્ટમ (એમ. આર. ટી. એસ.) ની કલ્પના કરે છે જે આસામના ગુવાહાટીમાં 54 સ્ટેશનો સાથે ચાર લાઇનને આવરી લે છે. પ્રોજેક્ટનો પ્રથમ તબક્કો, જેમાં શક્યતા અહેવાલ અને વિગતવાર પ્રોજેક્ટ અહેવાલ (ડી. પી. આર.) નો સમાવેશ થાય છે, તે જાન્યુઆરી 2016માં આર. આઈ. ટી. ઇ. એસ. દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો. ફેબ્રુઆરી 61.40 ના રોજ આસામની રાજ્ય સરકારની મંજૂરીને પગલે, પ્રોજેક્ટના અમલીકરણની દેખરેખ માટે ગુવાહાટી મેટ્રો રેલ કોર્પોરેશન લિમિટેડ (GMRCL) ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી.

Sponsored

જાન્યુઆરી 2017માં નવા રચાયેલા રાજ્ય મંત્રીમંડળે આ પ્રોજેક્ટની સમીક્ષા કરી હતી. તેણે ડી. પી. આર. માં ફેરફારો કરવાની ભલામણ કરી હતી, જેમાં પ્રથમ તબક્કામાં ધારાપુરને ગુવાહાટી એરપોર્ટ અને ઉત્તર ગુવાહાટીને એઇમ્સ સાથે જોડતી વધારાની લાઇનોની હિમાયત કરવામાં આવી હતી. માર્ચ 2020 સુધીમાં, રાઈટ્સને ગુવાહાટી મેટ્રો માટે વ્યાપક ગતિશીલતા યોજના (સીએમપી) અને વૈકલ્પિક વિશ્લેષણ (એએ) અહેવાલ તૈયાર કરવાની જવાબદારી સોંપવામાં આવી છે. આ અહેવાલોને મંજૂરી મળ્યા પછી, ગુવાહાટી મેટ્રોની ડી. પી. આર. માં વધુ ફેરફારો કરવામાં આવશે અને તે મુજબ તેને અંતિમ સ્વરૂપ આપવામાં આવશે.

મુખ્ય માહિતી અને સિસ્ટમ વિશિષ્ટતાઓ

• કાર્યરતઃ 0 કિમી
• બાંધકામ હેઠળઃ 0 કિમી
• પ્રસ્તાવિત છેઃ 61.4 કિમી

તબક્કો 1 માર્ગો (સૂચિત)

લાઇન 1: ધારાપુર-નારંગી

• લંબાઈઃ 22.6 કિમી
• પ્રકારઃ ઉન્નત
• સ્ટેશનોની સંખ્યાઃ બાવીસ (22)

લાઇન 2: એમ. જી. રોડ-ખાનપારા

• લંબાઈઃ 10 કિમી
• પ્રકારઃ ભૂગર્ભ
• સ્ટેશનની સંખ્યાઃ દસ (10)

પંક્તિ 3: જલુકબારી-ખાનપારા

• લંબાઈઃ 19.4 કિમી
• પ્રકારઃ ઉન્નત
• સ્ટેશનોની સંખ્યાઃ ચૌદ (14)

લાઇન 4: આઇએસબીટી-પલ્ટન બજાર

• લંબાઈઃ 9.4 કિમી
• પ્રકારઃ ઉન્નત
• સ્ટેશનની સંખ્યાઃ આઠ (8)

નિષ્કર્ષ

આર. આઈ. ટી. ઇ. એસ. એ માર્ચ 2015માં ગુવાહાટી એમ. આર. ટી. એસ. માટે ત્રણ તબક્કામાં કુલ 203 કિમીની લંબાઈ અને જાન્યુઆરી 2016માં એક સંપૂર્ણ ડી. પી. આર. (તબક્કો-1) માટે શક્યતા અહેવાલ પૂર્ણ કર્યો હતો. રાજ્ય મંત્રીમંડળે એમ. આર. ટી. એસ. અને એસ. ઓ. એસ. પી. વી. એટલે કે ગુવાહાટી મેટ્રો રેલ કોર્પોરેશન લિમિટેડ (જી. એમ. આર. સી. એલ.) માટે ડી. પી. આર. (તબક્કો-1) ને મંજૂરી આપી હતી, જે ફેબ્રુઆરીમાં ગુવાહાટી શહેર માટે રેલ આધારિત એમ. આર. ટી. એસ. ને અમલમાં મૂકશે. તબક્કામાં નીચે મુજબ ચાર કોરિડોરનો ઉલ્લેખ કરવાની દરખાસ્ત કરવામાં આવી હતીઃ

કોરિડોર-1: ધારાપુર-નારંગી (એલિવેટેડ)-22.6 કિમી

કોરિડોર-2: એમજી રોડથી ખાનપારા (ભૂગર્ભ)-10.0 કિ. મી

કોરિડોર-3: જલુકબારીથી ખાનપારા (એલિવેટેડ)-19.4 કિમી

કોરિડોર-4: 9.4 કિમીઃ ISBT થી પલ્ટન બજાર (એલિવેટેડ)

ગુવાહાટી માસ રેપિડ ટ્રાન્સપોર્ટ સિસ્ટમ (એમ. આર. ટી. એસ.) એ રેલ આધારિત પરિવહન વ્યવસ્થા છે જેનો ઉદ્દેશ ગુવાહાટી શહેરમાં પરિવહનનું ઝડપી અને વધુ કાર્યક્ષમ માધ્યમ પ્રદાન કરવાનો છે. એમ. આર. ટી. એસ. માટેનો શક્યતા અહેવાલ આર. આઈ. ટી. ઇ. એસ. દ્વારા માર્ચ 2015માં ત્રણ તબક્કામાં કુલ 203 કિ. મી. લાંબા કોરિડોર માટે પૂર્ણ કરવામાં આવ્યો હતો. પ્રોજેક્ટના પ્રથમ તબક્કાની કુલ લંબાઈ 61.4 કિમી અને ચાર કોરિડોર હશે. રાજ્ય મંત્રીમંડળે ફેબ્રુઆરીમાં એમ. આર. ટી. એસ. માટે ડી. પી. આર. (તબક્કો-1) ને મંજૂરી આપી હતી અને ગુવાહાટી શહેર માટે રેલ આધારિત એમ. આર. ટી. એસ. ના અમલીકરણને આગળ વધારવા માટે રાજ્યની માલિકીના સ્પેશિયલ પર્પઝ વ્હિકલ (એસ. પી. વી.), ગુવાહાટી મેટ્રો રેલ કોર્પોરેશન લિમિટેડની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી.

પ્રથમ તબક્કા માટેની ડી. પી. આર. 61.4 કિ. મી. ની કુલ લંબાઈ માટે તૈયાર કરવામાં આવી હતી અને મે 2016માં કેન્દ્રીય શહેરી વિકાસ મંત્રાલય (એમઓયુડી) ને મોકલવામાં આવી હતી. એમઓયુડીએ રાજ્ય સરકારને દરખાસ્ત અને અદ્યતન વ્યાપક ગતિશીલતા યોજના (સીએમપી) ફરીથી રજૂ કરવાની સલાહ આપી હતી. રાજ્ય મંત્રીમંડળે જાન્યુઆરી 2017માં કેટલાક ફેરફારો સૂચવ્યા હતા અને જી. એમ. ડી. એ. ને રેલ આધારિત એમ. આર. ટી. એસ. માટે ડી. પી. આર. (તબક્કો-1) નું પુનર્ગઠન કરવા જણાવ્યું હતું. સરકારે જી. એમ. ડી. એ. ને ધારાપુરથી ગુવાહાટી એરપોર્ટ અને જલુકબારીથી ઉત્તર ગુવાહાટી સુધીના વધારાના મેટ્રો કોરિડોર માટે ડી. પી. આર. તૈયાર કરવા પણ સૂચના આપી હતી.

બાદમાં, ભારત સરકારે મેટ્રો રેલ નીતિ 2017 અપનાવી હતી અને રાજ્યોને તે મુજબ એમઆરટીએસ દરખાસ્તો રજૂ કરવાની સલાહ આપી હતી. નવી નીતિ અનુસાર, પ્રોજેક્ટ ડી. પી. આર. માટે વૈકલ્પિક વિશ્લેષણ (એ. એ.) ની જરૂર હતી. ગુવાહાટીના કિસ્સામાં પણ સીએમપીની જરૂર હતી. આસામ સરકારની મંજૂરી પર, આર. આઈ. ટી. ઈ. એસ. ને ગુવાહાટી માટે સીએમપી અને એએ અહેવાલની તૈયારીનું કામ નામાંકનના આધારે સોંપવામાં આવ્યું હતું, જે સીએમપી માટે 1.25 કરોડ રૂપિયા (કરવેરા સિવાય) અને એએ અહેવાલો માટે 35.00 લાખ રૂપિયા (કરવેરા સિવાય) છે. સીએમપી માટે સમયરેખા ચાર મહિનાની હતી, અને એએ અહેવાલ બે મહિનાનો હતો.

ડિસેમ્બર 2018માં, CMPના પ્રારંભિક અહેવાલ માટેની સમીક્ષા બેઠક દરમિયાન, ગુવાહાટી વિકાસ વિભાગ (GDD) ના અગ્ર સચિવે RITESને આસામ રાજ્ય રાજધાની ક્ષેત્ર વિકાસ સત્તામંડળ (ASCRDA) પ્રદેશમાંથી ટ્રાફિક અસર અભ્યાસને પ્રોજેક્ટના કાર્યક્ષેત્રમાં સામેલ કરવો જોઈએ કે કેમ તેનું મૂલ્યાંકન કરવા કહ્યું હતું. એ. એસ. સી. આર. ડી. એ. પ્રદેશમાં પાંચ જિલ્લાઓનો સમાવેશ થાય છે અને તે આશરે 6,100 ચોરસ કિલોમીટરમાં ફેલાયેલો છે. રાઇટ્સે સૂચવ્યું હતું કે એ. એસ. સી. આર. ડી. એ. વિસ્તારમાંથી ટ્રાફિક અસર અભ્યાસનો સમાવેશ કરવો શક્ય બનશે અને વાજબી સમયમર્યાદામાં પૂર્ણ થઈ શકે છે. રાઇટ્સે 2018માં અંતિમ સીએમપી અને એએ અહેવાલ પૂર્ણ કર્યો હતો. જોકે, રાજ્ય સરકારે હજુ સુધી પ્રોજેક્ટના આગામી પગલાઓ અંગે નિર્ણય લીધો નથી. એ નોંધવું મહત્ત્વપૂર્ણ છે કે મેટ્રો પરિયોજનાઓ નોંધપાત્ર મૂડી રોકાણની માંગ કરે છે અને વિવિધ પરિબળોના આધારે તેને ન્યાયી ઠેરવવી જોઈએ. સામાજિક લાભો, નાણાકીય શક્યતા, શહેરી વિકાસ, આવનજાવનના પડકારો અને મેટ્રો સિસ્ટમની અંદર અવિરત મુસાફરી માટે અન્ય આવશ્યક તત્વોને ધ્યાનમાં રાખીને મેટ્રોની સદ્ધરતા તમામ દ્રષ્ટિકોણથી સંપૂર્ણ રીતે મૂલ્યાંકન થવી જોઈએ.

આ પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવા માટે લગભગ છ વર્ષ હોવા છતાં, જી. ડી. ડી. વિભાગે હજુ સુધી આમ કરવાનું બાકી છે, જેના કારણે ગુવાહાટી મેટ્રો રેલ પ્રોજેક્ટ અટકી પડ્યો છે. વધુમાં, એ વાત પર ભાર મૂકવો અનિવાર્ય છે કે એકવાર ગુવાહાટીની વસ્તી 20 લાખ સુધી પહોંચી જાય, પછી શહેરની મેટ્રો પ્રણાલી માટે આયોજન શરૂ થવું જોઈએ, કારણ કે ગુવાહાટી જેવા ડુંગરાળ અને મનોહર શહેરમાં મેટ્રો પ્રણાલીના અમલીકરણ માટે ઓછામાં ઓછા પાંચથી છ વર્ષની જરૂર પડશે. જો કે, વિલંબ હોવા છતાં, તેમાં કોઈ શંકા નથી કે મેટ્રો સિસ્ટમ ગુવાહાટીને લાભ કરશે, જેને 'ગેટવે ટુ નોર્થ-ઇસ્ટ ઇન્ડિયા' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, કારણ કે વધતી જતી વસ્તી સાથે, મેટ્રો સિસ્ટમ ટ્રાફિકની ભીડને ઘટાડવામાં અને રહેવાસીઓ માટે અવરજવરમાં સુધારો કરવામાં મદદ કરી શકે છે.