સુરત ગાંધી નગરથી 284 કિમી દક્ષિણમાં, અમદાવાદથી 265 કિમી અને મુંબઈથી 289 કિમી ઉત્તરમાં આવેલું છે. સમગ્ર શહેરનું અર્થતંત્ર મુખ્યત્વે બે ઉદ્યોગો પર આધારિત છે, માનવસર્જિત રેસા/કાપડના કાપડ ઉદ્યોગો અને હીરા કટીંગ અને પોલિશિંગ ઉદ્યોગ. તે ભારતના સૌથી ગતિશીલ શહેરોમાંનું એક છે, જે ગુજરાત અને ભારતના અન્ય રાજ્યોમાંથી પણ સ્થળાંતરને કારણે ઝડપી વિકાસ દર ધરાવે છે. રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ-8 (એન. એચ.-8) સુરતની નગરપાલિકાની સરહદોથી 16 કિલોમીટરની અંદરથી પસાર થાય છે અને અમદાવાદ-મુંબઈ માર્ગની વચ્ચે આવેલો છે.
આ શહેર તેના હીરા અને કાપડ ઉદ્યોગો માટે જાણીતું છે અને લોકપ્રિય રીતે ભારતનું ડાયમંડ સિટી તરીકે ઓળખાય છે. તે તેના હીરાના કટીંગ અને પોલિશિંગ માટે પ્રખ્યાત છે અને વિશ્વભરમાં 90 ટકાથી વધુ કાચા હીરાની પ્રક્રિયા અહીં કરવામાં આવે છે. સુરત ભારતમાં વસ્ત્રો અને એક્સેસરીઝ માટેનું એક લોકપ્રિય ખરીદી કેન્દ્ર છે. તે વસ્તીની દ્રષ્ટિએ આઠમું સૌથી મોટું શહેર છે અને ભારતમાં નવમું સૌથી મોટું શહેરી સમૂહ છે. તે સુરત જિલ્લાની વહીવટી રાજધાની છે. ઇકોનોમિક ટાઇમ્સ દ્વારા હાથ ધરાયેલા એક અભ્યાસ અનુસાર, સુરત 2035 સુધી વિશ્વનું સૌથી ઝડપથી વિકસતા શહેર બનવાની ધારણા છે. હાલમાં તે વિશ્વનું ચોથું સૌથી ઝડપથી વિકસતા શહેર અને ભારતનું સૌથી ઝડપથી વિકસતા શહેર છે. આ શહેરએ 2001 અને 2008 વચ્ચેના સાત નાણાકીય વર્ષોમાં 11.5% નો વાર્ષિક જીડીપી વૃદ્ધિ દર નોંધાવ્યો હતો.
સુરતને વર્ષ 2013માં વાર્ષિક સર્વે ઓફ ઈન્ડિયાઝ સિટી-સિસ્ટમ્સ (ASICS) દ્વારા 'શ્રેષ્ઠ શહેર' તરીકે સન્માનિત કરવામાં આવ્યું છે. આ શહેરને ભારતના પ્રથમ સ્માર્ટ આઇટી શહેર તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યું છે, જેની રચના આઇબીએમ સાથે માઈક્રોસોફ્ટ સિટી નેક્સ્ટ પહેલ દ્વારા કરવામાં આવી રહી છે. સ્વચ્છ સર્વેક્ષણ 2020 મુજબ સુરત 21 ઓગસ્ટ 2020 સુધીમાં ભારતનું બીજું સૌથી સ્વચ્છ શહેર તરીકે સૂચિબદ્ધ છે. શહેરમાં એસ્સાર, લાર્સન એન્ડ ટુબ્રો અને આરઆઇએલ જેવા વિવિધ ઇજનેરી કારખાનાઓ છે. સૂરતે સ્થિતિસ્થાપકતા શ્રેણીમાં યુનેસ્કો સાથે નેટએક્સપ્લો સ્માર્ટ સિટીઝ એવોર્ડ 2019 જીત્યો હતો.
ગુજરાતનું આર્થિક પાવર હાઉસ
Get the Daily Metro & Rail Brief
Join 125,000+ metro and rail professionals. Project updates, new tenders and contract awards from across India, in your inbox every day.
સુરત, 'ગુજરાતનું આર્થિક પાવરહાઉસ' તેના સ્વપ્ન શહેર દ્વારા દેશના લોકોના સપનાને વાસ્તવિકતામાં પરિવર્તિત કરવાની કલ્પના કરવામાં આવી છે. સમગ્ર વિશ્વમાં ચમકતા ઔદ્યોગિક ગ્રેડના નેવું ટકા હીરાની પ્રક્રિયા સુરત ખાતે કરવામાં આવે છે. આ ઉદ્યોગની અપાર ક્ષમતાને ધ્યાનમાં રાખીને પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વમાં કેન્દ્ર સરકારે એક મોટું ચમકતું સ્વપ્ન 'ધ ડાયમંડ રિસર્ચ એન્ડ મર્કન્ટાઇલ સિટી "(ડ્રીમ સિટી) સુરત ખાતે વિકસાવવાની કલ્પના કરી છે. કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા કલ્પના કરાયેલ મેગા પ્રોજેક્ટ (રાજ્ય સરકાર દ્વારા વિકસાવવામાં આવશે) આત્મનિર્ભર ભારતના નિર્માણના માર્ગ પર છે. આ વિશાળ સ્વપ્નનો મુખ્ય ઉદ્દેશ આગળ અને પાછળ એકીકરણ દ્વારા હીરા ઉદ્યોગની વેપાર સુવિધાઓમાં સુધારો કરવાનો છે. હાલના આંતરરાષ્ટ્રીય કન્વેન્શન સેન્ટરની સામે અને સુરત એરપોર્ટથી માત્ર ત્રણ કિલોમીટર દૂર સચિન મગદલા રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ પર 683 હેક્ટરમાં રચાયેલ ડ્રીમ સિટીનો માસ્ટર પ્લાન ડાયમંડ સિટી-સુરતની વેપારની સ્થિતિમાં પરિવર્તન લાવશે અને તેને ભવ્યતા, વૈભવી અને ગુણવત્તાની દ્રષ્ટિએ વૈશ્વિક નકશા પર જરૂરી ઓળખ આપશે.
ડ્રીમ સિટી ખાતે તકોની દુનિયામાં મુલાકાતીઓને આવકારવા માટે એક ભવ્ય પ્રવેશદ્વારની રચના કરવામાં આવી છે. સામૂહિક પરિવહન માટે સમર્પિત કોરિડોર સાથે 60 મીટર પહોળો મુખ્ય માર્ગ પરિવહનના તમામ માધ્યમો દ્વારા મુસાફરોને સુવિધા આપવા માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે. સુરત મેટ્રોનો પ્રથમ તબક્કો ડ્રીમ સિટીથી શરૂ થાય છે. અહીં એક ભવ્ય સ્કાયવોકની કલ્પના કરવામાં આવી છે જે મુસાફરોને ડ્રીમ સિટી મેટ્રો સ્ટેશનથી અલ્ટ્રા મોડર્ન ટર્મિનલ સાથે બી. આર. ટી. એસ. સેવા દ્વારા ડાયમંડ બર્સ્ટ સુધી લઈ જશે જે મલ્ટી-મોડલ જોડાણને સરળ અને આરામદાયક બનાવવા માટે રચાયેલ છે.
સમર્પિત સાયકલ ટ્રેક, ક્લાસિક સ્ટ્રીટ ફર્નિચરથી સુશોભિત ભવ્ય ફૂટપાથ અને સ્માર્ટ સ્ટ્રીટ લાઇટ રજૂ કરવામાં આવી છે જેથી વાતાવરણમાં ચમક આવી શકે. હરિયાળી જગ્યાઓ બનાવવા માટે પર્યાવરણને અનુકૂળ માળખાગત સુવિધાઓને મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે. તેના ભાગરૂપે પાર્ક, ખુલ્લી જગ્યાઓ, બગીચાનું આયોજન કરવામાં આવ્યું છે જે સમગ્ર પ્રોજેક્ટ દરમિયાન ખીલશે. અગાઉ ડમ્પિંગ સાઇટ તરીકે ઉપયોગમાં લેવાતા વિસ્તારને વૈજ્ઞાનિક રીતે રિફિલ કરવામાં આવ્યો છે અને લીલાછમ રમતો અને ઇકોલોજીકલ પાર્ક તરીકે વિકસાવવામાં આવ્યો છે. હાલમાં ડ્રીમ સિટી કંપનીએ કોર્પોરેટ ઓફિસ અને કંટ્રોલ અને કમાન્ડ સેન્ટર સાથે રોડ, પાણી પુરવઠા ડ્રેનેજ સિસ્ટમ અને વીજળી જેવી મૂળભૂત માળખાગત સુવિધાઓની સ્થાપના શરૂ કરી છે.
આર્થિક પ્રવૃત્તિ અને વેપારને વેગ આપવા માટે ડ્રીમ સિટી પ્રોજેક્ટમાં આંતરરાષ્ટ્રીય બેંકિંગ અને વીમા સુવિધાઓ, રાષ્ટ્રીય હીરા સંશોધન સંસ્થા સાથે સમર્પિત કસ્ટમ હાઉસ, આંતરરાષ્ટ્રીય સંમેલન કેન્દ્ર, આંતરરાષ્ટ્રીય શિક્ષણ સુવિધાઓ, ફાઇવ સ્ટાર હોટલો અને ઉચ્ચ સુરક્ષા સર્વેલન્સ સિસ્ટમ સાથે સમર્પિત કસ્ટમ હાઉસ જેવી સંલગ્ન સુવિધાઓનો પણ સમાવેશ થશે. ડુમસ ઉબ્રાટ દરિયાકિનારાના વિકાસનું પણ આયોજન કરવામાં આવ્યું છે જે સ્વપ્નવત શહેરના વિકાસમાં ચમક ઉમેરશે. સુરત ડાયમંડ બોર્સ પ્રોજેક્ટનું રત્ન પેન્ટાગોન અને બુર્જ ખલિફા કરતાં પણ મોટું 10 લાખ ચોરસ ફૂટ ક્ષેત્રફળ ધરાવતું વિશ્વનું સૌથી મોટું ઓફિસ બિલ્ડિંગ સ્વપ્નવત શહેરનું કેન્દ્રબિંદુ હશે. 15 માળનાં નવ ગગનચુંબી ટાવર ધરાવતું આ વિશાળ એસ. ડી. બી. સંકુલ 300 થી 7500 ચોરસ ફૂટ સુધીની 4200થી વધુ કચેરીઓને સમાવશે, જે આંતરરાષ્ટ્રીય, રાષ્ટ્રીય અને સ્થાનિક વેપારીઓની તમામ જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરશે. દરેક ટાવરને જોડવા માટે ડિઝાઇન અને આયોજન કરવામાં આવ્યું છે. 126 હાઇ સ્પીડ લિફ્ટ સુરક્ષા દ્વારમાં પ્રવેશવાની ચાર મિનિટની અંદર મુસાફરોને ઇચ્છિત સ્થળ પર લઈ જશે.
2276 કરોડ રૂપિયાની કિંમતની ભવ્ય એસ. ડી. બી. ઈમારત પંચતત્વ થીમ પર તૈયાર કરવામાં આવી છે. આઇ. જી. બી. સી. પ્લેટિનમ રેટેડ ગ્રીન બિલ્ડિંગ પણ એક અન્ય આકર્ષણ હશે જે ઉચ્ચ સુરક્ષા યોજનાઓ સાથે પરિષદની જગ્યાઓ, બહુહેતુક હોલ, રેસ્ટોરાં, બેંકો, છૂટક દુકાનો જેવી સુવિધાઓ પ્રદાન કરશે. સુરત ડાયમંડ એક્સચેન્જએ પ્રચંડ પ્રતિસાદ દ્વારા તેની ક્ષમતા પહેલાથી જ સાબિત કરી દીધી છે, જેણે તમામ 4200 ઓફિસ જગ્યાઓ અગાઉથી બુક કરાવી હતી. સુરત, ગુજરાતનું સ્વપ્નવત શહેર આવક, રોજગાર અને વ્યવસાય વિકાસ દ્વારા અર્થતંત્રને નવી ઊંચાઈએ લઈ જવાનું નક્કી કરે છે. માત્ર સુરત, ગુજરાત જ નહીં પરંતુ ભારતનું પ્રગતિ અને સમૃદ્ધિનું સપનું ટૂંક સમયમાં સાકાર થશે.
મેટ્રોઃ વ્યવહારુતા
સુરત વિશ્વના સૌથી જૂના વસવાટ કરતા શહેરોમાંનું એક છે અને 2011ની વસ્તી ગણતરી અનુસાર સરેરાશ 13680 વ્યક્તિઓ/ચોરસ કિલોમીટરની ગીચ વસ્તી સાથે લગભગ 44.67 લાખ લોકો રહે છે. 2001 થી 2011 સુધી સુરતની વસ્તીની સરેરાશ દશકીય વૃદ્ધિ આશરે 55.29% હતી. સુરત 326.515 ચોરસ કિલોમીટરના વિસ્તારમાં ફેલાયેલું છે.
સુરતનો ઊંચો વસ્તી વૃદ્ધિ દર અને ઊંચા આર્થિક વિકાસ દરના પરિણામે પરિવહનની સતત વધતી માંગને કારણે હાલની પરિવહન વ્યવસ્થા પર અતિશય દબાણ સર્જાયું છે. વર્ષોથી પરિવહનની માંગમાં ઊંચી વૃદ્ધિ સાથે, ખાનગી પરિવહનમાં અસાધારણ વૃદ્ધિને કારણે રસ્તાઓ પર ભીડ વધી રહી છે. વ્યક્તિગત વાહનોના ઉપયોગમાં ઝડપી વૃદ્ધિ સાથે કાર્યક્ષમ સંપૂર્ણ જાહેર પરિવહન વ્યવસ્થાના અભાવને કારણે અશ્મિભૂત ઇંધણનો વધુ વપરાશ થયો છે અને પર્યાવરણીય પ્રદૂષણમાં વધારો થયો છે. સુરતને 'સ્માર્ટ સિટી' તરીકે વિકસાવવામાં આવનાર સો ભારતીય શહેરોમાંથી એક તરીકે પણ પસંદ કરવામાં આવ્યું છે. પરિવહન વ્યવસ્થાની વધતી માંગને પહોંચી વળવા માટે સમર્પિત બીઆરટીએસ સહિત જાહેર પરિવહન વ્યવસ્થાના હાલના નેટવર્કને વધુ મજબૂત કરવાની જરૂર છે.
સુરત મેટ્રોઃ સામાન્ય માહિતી અને વિગતો
ભારતના સૌથી સંભવિત અને સૌથી ઝડપથી વિકસતા શહેરની જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા માટે સુરત મેટ્રો રેલ નેટવર્ક (તબક્કો-1) માં તેના સમાવેશ માટે નીચેના બે મેટ્રો કોરિડોરની ઓળખ કરવામાં આવી છે
| શ્રી નં. | કોરિડોર | ભૂગર્ભ | એલિવેટેડ/એટ ગ્રેડ (કિમી) | કુલ (કિમી) |
| 01 | ફેઝ-1 કોરિડોર-1 (સરથાનાથી ડ્રીમ સિટી) | 6.47 કિમી | 15.14 કિમી | 21.61 કિમી |
| 02 | કોરિડોર-2 (ભેસનથી સરોલી) | --- | 18.74 કિમી | 18.74 કિમી |
| કુલ | 6.47 કિમી | 33.88 કિમી | એમએસ |
સુરત શહેરના ઉત્તર, દક્ષિણ, પૂર્વ, પશ્ચિમ અને મધ્ય ભાગોમાં વિસ્તરેલા સૂચિત 02 (બે) કોરિડોર માટે વિગતવાર પ્રોજેક્ટ રિપોર્ટ (ડી. પી. આર.) તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે, કારણ કે સુરતનો મોટાભાગનો ભાગ આ સૂચિત કોરિડોરથી આવરી લેવામાં આવ્યો છે. આ પ્રોજેક્ટમાં સુરત મેટ્રો રેલ નેટવર્ક હેઠળ પ્રસ્તાવિત કોરિડોરના વિવિધ મહત્વપૂર્ણ અને અગ્રણી વિસ્તારોનો સમાવેશ થાય છે, જેની વિગતો નીચે મુજબ છેઃ
- સરથાના-ડ્રીમ સિટીઃ આ કોરિડોર ગઢપુર ટાઉનશીપ, સરથાના નેચર પાર્ક, નાના વરાછે ગામ, કલાકુંજ જંક્શન, કપોદરા અને પુના ગામ, લબેશ્વર ચોક વિસ્તાર, સુરતનું મોટું ડાયમંડ માર્કેટ (મિની બજાર), છૂટક સાડી બજાર, સુરત રેલ્વે સ્ટેશન, મસ્કતી હોસ્પિટલ, ભાગલ જંક્શન, ગાંધી બાગ, ચોક બજાર, મજુરા ગેટ, રૂપાલી કેનાલ, અલ્થા ટ્રીટમેન્ટ, અલ્થાન ગ્રામ, વીઆઇપી રોડ, મહિલા આઇઆઇટી, ભીમરાદ, કન્વેન્શન સિટી અને ડ્રીમ સિટી સાથે મેટ્રો જોડાણ પ્રદાન કરે છે.
- ભેસન-સરોલીઃ ભેસન ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ, ઇન્ટરનેશનલ ક્રિકેટ સ્ટેડિયમ, એસ. એમ. સી. બોટનિકલ ગાર્ડન, પાલનપુર, એલ. પી. સાવની સ્કૂલ, પરફોર્મિંગ આર્ટ સેન્ટર, ટી. જી. બી. સર્કલ, એક્વેરિયમ, બદ્રી નારાયણ મંદિર, સ્ટાર બજાર, તાપી નદી, અથાવા ચોપાટી, મજુરા ગેટ, ઉધના દરવાજા, કમલા દરવાજા, અંજના જંક્શન, પર્વત પટાયા, મગબ ગામ, ભારત કેન્સર હોસ્પિટલ, સરોલી વગેરે જેવા અગ્રણી વિસ્તારો આ માર્ગ દ્વારા જોડાયેલા છે.
અન્ય વિગતો નીચે મુજબ છેઃ
| પ્રોજેક્ટ | સુરત શહેર માટે એન-એસ અને ઇ-ડબલ્યુ કોરિડોર માટે મેટ્રો રેલ |
| સ્થાન | સુરત શહેર (ગુજરાત) |
| ગ્રાહક | જીએમઆરસી |
| પ્રથમ તબક્કાનો કુલ ખર્ચ | 12,800 કરોડ |
| કુલ તબક્કો 1 ની લંબાઈ | 40.35 કિમી |
| સ્ટેશનોની કુલ સંખ્યા | 37 |
| કોરિડોર 1 | સરધનાથી ખજોદ જ્યાં 15.14 કિમી એલિવેટેડ છે અને 6.47 કિમી ભૂગર્ભ વિભાગ છે |
| કોરિડોર 2 | ભેસનથી સરોલી. 18.74 કિમી એલિવેટેડ સેક્શન. |
| ઇન્ટરચેન્જ/ડેપો (D) | માજુરા ગેટ/ખજોદ (ડી) અને ભેસન (ડી) |
| કામ સામેલ | શક્યતા અભ્યાસો |
| ભૂકંપગ્રસ્ત વિસ્તાર | ઝોન III |
| માટી | કાંપવાળી માટી |
| બાંધકામનો સમયગાળો | 36 મહિના |
| અત્યાર સુધીમાં સલાહકારોની નિમણૂક કરવામાં આવી છે | ડી. એમ. આર. સી.-ડી. પી. આર. સી. ઓ. ઈ., સી. ઈ. પી. ટી. યુનિવર્સિટી-ટ્રાફિક સ્ટડીઝ |
ભારત સરકારે માર્ચ 2019માં સુરત મેટ્રો પ્રોજેક્ટને મંજૂરી આપી હતી. ગુજરાત મેટ્રો રેલ કોર્પોરેશન (જી. એમ. આર. સી.), ભારત અને ગુજરાત સરકારોની સંયુક્ત માલિકીની સ્પેશિયલ પર્પઝ વ્હિકલ (એસ. પી. વી.), આ પ્રોજેક્ટના અમલીકરણ માટે જવાબદાર છે.
દિલ્હી મેટ્રો રેલ કોર્પોરેશન (ડીએમઆરસી) જાન્યુઆરી 2016માં સુરત મેટ્રોના પ્રથમ તબક્કા માટે વિગતવાર પ્રોજેક્ટ રિપોર્ટ (ડીપીઆર) તૈયાર કરવા માટે રોકાયેલું હતું. બાદમાં તેણે ભારત સરકારની 2017ની નવી મેટ્રો નીતિ અનુસાર નવી જોગવાઈઓનો સમાવેશ કરવા માટે ડી. પી. આર. ની સમીક્ષા કરી અને તેમાં સુધારો કર્યો. જાન્યુઆરી 2021માં નવા મેટ્રો રેલ પ્રોજેક્ટનો શિલાન્યાસ કરવામાં આવ્યો હતો, જ્યારે ડિસેમ્બર 2023 સુધીમાં પૂર્ણ થવાની અપેક્ષા છે. આ પ્રોજેક્ટમાં 120.2 અબજ રૂપિયાનું રોકાણ સામેલ હોવાનો અંદાજ છે.
ગુજરાત મેટ્રો રેલ કોર્પોરેશન (જી. એમ. આર. સી.) દ્વારા ગુજરાતના બીજા સૌથી મોટા શહેર સુરતને સેવા આપવા માટે 2 લાઈનો અને 37 સ્ટેશનો સાથે મેટ્રો બનાવવામાં આવી રહી છે. સુરત મેટ્રો ફેઝ-1 પર પૂર્વ-નિર્માણ કાર્ય 2021માં શરૂ થયું હતું. સુરત મેટ્રો ફેઝ 1 પ્રોજેક્ટની ડી. પી. આર. (વિગતવાર પ્રોજેક્ટ રિપોર્ટ) ની નેટવર્ક લંબાઈ 40.35 કિ. મી. ને ગુજરાત રાજ્ય સરકાર દ્વારા જાન્યુઆરી 2017માં અને કેન્દ્ર સરકારના મંત્રીમંડળે માર્ચ 2019માં મંજૂરી આપી હતી.
આ પ્રોજેક્ટને મુખ્યત્વે ભારત સરકાર અને ગુજરાત સરકાર તરફથી 50-50ના આધારે ઇક્વિટી દ્વારા અને એએફડી (એજન્સી ફ્રાન્સીસ ડી ડેવલપમેન્ટ-ફ્રેન્ચ ડેવલપમેન્ટ એજન્સી) (€25 કરોડ) પાસેથી લોન દ્વારા નાણાં પૂરા પાડવામાં આવશે. સુરત મેટ્રોના પ્રથમ તબક્કા પર પૂર્વ-નિર્માણ કાર્ય Q1 2021 માં શરૂ થયું હતું.
લાઇન, રૂટ અને સ્ટેશન
સુરત મેટ્રોના 40.35 કિલોમીટર લાંબા પ્રથમ તબક્કામાં બે કોરિડોરમાં 38 સ્ટેશનો હશે. આ યોજનામાં 32 એલિવેટેડ સ્ટેશનો અને છ ભૂગર્ભ સ્ટેશનો સામેલ છે. પ્રથમ કોરિડોર 21.61 કિમી લાંબો પ્રસ્તાવિત છે, જેમાં 15.14 કિમી લાંબો એલિવેટેડ સેક્શન અને 6.47 કિમી લાંબો ભૂગર્ભ સેક્શન સામેલ છે. તે સરથાનાથી ડ્રીમ સિટી સુધી ચાલશે, જ્યારે 18.7 કિલોમીટર લાંબો, સંપૂર્ણપણે એલિવેટેડ બીજો કોરિડોર ભેસનથી સરોલી સુધી ચાલશે.
પ્રથમ કોરિડોરમાં 20 મેટ્રો સ્ટેશન હશે, જે સરથાના, નેચર પાર્ક, કપોદરા, લાભેશ્વર ચોક વિસ્તાર, સેન્ટ્રલ વેરહાઉસ, સુરત રેલવે સ્ટેશન, મસ્કતી હોસ્પિટલ, ગાંધી બાગ, મજુરા ગેટ, રૂપાલી નહેર અને ડ્રીમ સિટીને જોડશે. ભેસન, ઉગત વારિગૃહ, પાલનપુર રોડ, એલ. પી. સાવની સ્કૂલ, અદાજન ગામ, એક્વેરિયમ, મજૂરાગેટ, કમલા દરવાજા, મગોબ અને સરોલી ખાતેના સ્ટેશનોને બીજા કોરિડોર દ્વારા જોડવામાં આવશે. મજુરા ગેટ સ્ટેશન બે કોરિડોર માટે વિનિમય તરીકે કામ કરશે.
આયોજિત કોરિડોરમાં ફીડર બસો, મધ્યવર્તી જાહેર પરિવહન (આઇપીટી) અને બિન-મોટરયુક્ત પરિવહન (એનએમટી) સહિત પરિવહનના અન્ય માધ્યમો સાથે મેટ્રો રેલનું બહુ-મોડલ એકીકરણ હશે. આ કોરિડોર શહેરના સૌથી ગીચ, નોંધપાત્ર અને ગીચ વસ્તીવાળા વિસ્તારોને જોડશે.
જાળવણી સુવિધાઓ
પ્રથમ તબક્કામાં ડ્રીમ સિટી અને ભેસન ખાતે દરેક કોરિડોરમાં એક-એક જાળવણી ડેપો હશે. સૌર ઉર્જાનો ઉપયોગ કરવા માટે ડેપોમાં સૌર ઉપકરણો સ્થાપિત કરવામાં આવશે.
લાભો
સુરત મેટ્રો પ્રોજેક્ટનો ઉદ્દેશ એક વિશ્વસનીય અને સુરક્ષિત જાહેર પરિવહન વ્યવસ્થા પ્રદાન કરવાનો છે જે સુરત ખાતે ટ્રાફિકની ભીડની સમસ્યાઓનું સમાધાન કરશે અને મુખ્ય મુસાફરી કોરિડોર પર વિલંબ ઘટાડશે. સંકલિત સામૂહિક જાહેર પરિવહન પ્રણાલી ઊર્જા વપરાશમાં ઘટાડો કરતી વખતે અકસ્માતો અને પ્રદૂષણમાં ઘટાડો કરે તેવી અપેક્ષા છે. તે 40,000 ટન કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO2) ઉત્સર્જનને સરભર કરે તેવી અપેક્ષા છે.
માળખાગત સુવિધાઓ
સુરત મેટ્રોમાં બંને કોરિડોર માટે 1,435 મીમી સ્ટાન્ડર્ડ ગેજ ટ્રેક હશે, જે મહત્તમ 80 કિમી/કલાકની ઝડપ અને 90 કિમી/કલાકની ડિઝાઇન ઝડપે કામગીરીને ટેકો આપશે. ટિકિટિંગ સિસ્ટમમાં સ્વચાલિત ભાડું સંગ્રહ પ્રણાલી હશે જેમાં એક જ મુસાફરી માટે કોમ્પ્યુટરાઈઝ્ડ કોન્ટેક્ટલેસ સ્માર્ટ ટોકન અને માર્ગ પર બહુવિધ મુસાફરી માટે કોન્ટેક્ટલેસ સ્માર્ટ કાર્ડનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં ફાઇબર ઓપ્ટિક કેબલ, ટ્રેન રેડિયો, સુપરવાઇઝરી કંટ્રોલ એન્ડ ડેટા એક્વિઝિશન (એસ. સી. એ. ડી. એ.) અને પબ્લિક એડ્રેસ સિસ્ટમ ધરાવતી સંકલિત ટેલિકોમ્યુનિકેશન સિસ્ટમ હશે.
સિગ્નલિંગ સિસ્ટમમાં કેબ સિગ્નલિંગ અને ઓટોમેટિક ટ્રેન ઓપરેશન (એટીઓ) સિસ્ટમ સાથે કન્ટિન્યુઅસ ઓટોમેટિક ટ્રેન કંટ્રોલ (સીએટીસી) નો સમાવેશ થશે. ઓપરેશનલ સલામતી વધારવા માટે સ્વચાલિત ટ્રેન દેખરેખ ઉપકરણો સ્થાપિત કરવામાં આવશે.
રોલિંગ સ્ટોક
વિગતવાર પ્રોજેક્ટ રિપોર્ટ (ડી. પી. આર.) અનુસાર, મેટ્રો પ્રોજેક્ટ માટે સ્ટેઈનલેસ સ્ટીલ કાર બોડીવાળા ટ્રેનસેટ પર વિચાર કરવામાં આવી રહ્યો છે. પસંદગીની ગોઠવણી ત્રણ ડબ્બા ધરાવતી ટ્રેનો છે, અને દરેક ટ્રેનમાં આશરે 764 મુસાફરોની વહન ક્ષમતા હોવાની અપેક્ષા છે, જેમાં 136 બેઠેલા મુસાફરો અને 628 ઊભેલા મુસાફરો હશે.
આ ટ્રેનો ટ્રેન કંટ્રોલ એન્ડ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ (TCMS) અથવા ટ્રેન ઇન્ટિગ્રેટેડ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ (TIMS) જેવી ટ્રેન આધારિત મોનિટર અને કંટ્રોલ સિસ્ટમથી સજ્જ હશે. ટ્રેનોની મહત્તમ સંચાલન ઝડપ 80 કિમી/કલાક છે.
નાણાકીય સહાય
આ પ્રોજેક્ટને મુખ્યત્વે ભારત સરકાર અને ગુજરાત રાજ્ય સરકારો તરફથી 50:50ના આધારે ઇક્વિટી દ્વારા ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવશે. ધિરાણનો એક ભાગ દ્વિપક્ષી/બહુપક્ષીય એજન્સીઓ પાસેથી લોન દ્વારા સુરક્ષિત કરવામાં આવશે. ફેડરલ સરકારે ડિસેમ્બર 2021 માં પ્રોજેક્ટ માટે ક્રેડિટનસ્ટાલ્ટ ફર વિડેરૌફબાઉ (કેએફડબલ્યુ) ડેવલપમેન્ટ બેંક સાથે 442.26 કરોડ યુરો ($500.13 કરોડ) ના લોન કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા.
જાન્યુઆરી 2021 માં મેટ્રો પ્રોજેક્ટ માટે ભારત સરકાર અને ફ્રેન્ચ ડેવલપમેન્ટ એજન્સી, એજન્સ ફ્રાન્સીસ ડી ડેવલપમેન્ટ (એએફડી) વચ્ચે €250 મિલિયન ($303.16 મિલિયન) ના લોન કરાર પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા.
સિસ્ટમ સ્પષ્ટીકરણો
- મહત્તમ ઝડપઃ 80 કિમી પ્રતિ કલાક
- સરેરાશ ઝડપઃ 40 કિમી પ્રતિ કલાક
- ટ્રેક ગેજઃ સ્ટાન્ડર્ડ ગેજ 1435 મીમી
- વિદ્યુતીકરણઃ 750 વી ડીસી ત્રીજી રેલ
- સિગ્નલિંગઃ સંચાર આધારિત ટ્રેન નિયંત્રણ (સીબીટીસી)
મુખ્ય આંકડાઓ
- ઓપરેશનલ લાઇનઃ 0 કિમી
- બાંધકામ હેઠળઃ 18.6 કિમી
- મંજૂર લાઇનઃ 40.35 કિમી
- અંદાજિત ખર્ચઃ રૂ. 12,020.32 કરોડ
- અંદાજિત દૈનિક સવારીઃ 2.20 લાખ/દિવસ (2027)
સુરત મેટ્રો તબક્કો 1 રૂટની માહિતી
લાઇન-1 (રેડ લાઇન): સરથાના-ડ્રીમ સિટી
- લંબાઈઃ 21.61 કિમી
- પ્રકારઃ એલિવેટેડ (15.14 કિમી) અને અંડરગ્રાઉન્ડ (6.47 કિમી)
- ડેપોઃ ડ્રીમ સિટી (સિસ્ટમનું સંચાલન નિયંત્રણ કેન્દ્ર ઓસીસી પણ અહીં બનાવવામાં આવશે)
- સ્ટેશનોની સંખ્યાઃ 20
- સ્ટેશનોના નામ-સરથાના, નેચર પાર્ક, વરાછા ચોપાટી ગાર્ડન, શ્રી સ્વામિનારાયણ મંદિર કલાકુંજ, કપોદરા, લાભેશ્વર ચોક, સેન્ટ્રલ વેવહાઉસ, સુરત રેલ્વે સ્ટેશન, મસ્કાટી હોસ્પિટલ, ચોક બજાર, ગાંધી બાગ, કાદરશા ની નલ, મજુરા ગેટ (ઇન્ટરચેન્જ), રૂપાલી કેનાલ, અલ્થાન ટેનમેન્ટ, અલ્થાન ગામ, વીઆઇપી રોડ, વુમન આઇઆઇટી, ભીમરાદ કન્વેન્શન સેન્ટર, ડ્રીમ સિટી
લાઇન-2 (ગ્રીન લાઇન) ભેસન-સરોલી
- લંબાઈઃ 18.74 કિમી
- પ્રકારઃ ઉન્નત
- ડેપોઃ ભેસન
- સ્ટેશનોની સંખ્યાઃ 18
- સ્ટેશનનાં નામ-ભેસન, બોટનિકલ ગાર્ડન, ઉગત વારિગ્રુહ, પાલનપુર રોડ, એલ. પી. સાવની સ્કૂલ, પરફોર્મિંગ આર્ટ સેન્ટર, અદાજન ગામ, એક્વેરિયમ, બદ્રી નારાયણ મંદિર, અથવા ચોપાટી, મજુરા ગેટ (ઇન્ટરચેન્જ), ઉધના દવા, કમલા દરવાજા, અંજના ફાર્મ, મોડલ ટાઉન, માગોબ, ભારત કેન્સર હોસ્પિટલ, સરોલી
મેટ્રો ભાડું (ટિકિટના ભાવ)
સુરત મેટ્રોનું ભાડાનું માળખું, કિંમતો અને નિયમો હજુ જાહેર કરવામાં આવ્યા નથી. તેને વ્યાપારી કામગીરીની શરૂઆતની નજીક અંતિમ સ્વરૂપ આપવામાં આવશે. જી. એમ. આર. સી. તેની સ્વચાલિત ભાડું સંગ્રહ (એ. એફ. સી.) પ્રણાલી માટે નવીનતમ તકનીકોનો ઉપયોગ કરવાની યોજના ધરાવે છે જેથી ક્યુ. આર. કોડ અને નિયર ફિલ્ડ કોમ્યુનિકેશન (એન. એફ. સી.) ફોનનો ઉપયોગ કરી શકાય.
સંકળાયેલા ઠેકેદારો
2020માં પાવર સપ્લાય અને ડિસ્ટ્રિબ્યુશન સિસ્ટમ, 750V ડીસી થર્ડ રેલ ટ્રેક્શન ઇલેક્ટ્રિફિકેશન અને SCADA સિસ્ટમ માટે વિગતવાર ડિઝાઇન પરામર્શ સેવાઓ પ્રદાન કરવા માટે અર્ડાનુય ઇન્જેનિયેરિયા અને રેલ ઇન્ડિયા ટેકનિકલ એન્ડ ઇકોનોમિક સર્વિસ (RITES) ના સંઘની નિમણૂક કરવામાં આવી હતી. રાઇટ્સ અને રીના કન્સલ્ટિંગનું એક સંઘ 2020માં બંને કોરિડોર માટે મલ્ટી-મોડલ એકીકરણ યોજનાના વિકાસ માટે પરામર્શ સેવાઓ પ્રદાન કરવા માટે રોકાયેલું હતું.
રાઈટ્સે સુરત મેટ્રોના પ્રથમ તબક્કા માટે પર્યાવરણીય અસર આકારણી (ઇઆઇએ) અને સામાજિક અસર આકારણી (એસઆઇએ) દસ્તાવેજો પણ તૈયાર કર્યા હતા. રિના કન્સલ્ટિંગને 2021 માં પ્રથમ તબક્કાના ભૂગર્ભ વિભાગના પર્યાવરણ સિમ્યુલેશન અભ્યાસો અને ટનલ વેન્ટિલેશન સિસ્ટમ (ટીવીએસ) માટે વિગતવાર ડિઝાઇન કન્સલ્ટન્સી સેવાઓ પ્રદાન કરવાના કરાર માટે ટેન્ડર પણ આપવામાં આવ્યું હતું. ઓગસ્ટ 2021માં સિસ્ટ્રા ગ્રૂપને સંયુક્ત સાહસ (જેવી) ભાગીદારો ઇજીઆઇએસ રેલ અને એઇસીઓએમ સાથે ભાગીદારીમાં ડી. પી. આર. સમીક્ષા અને ડિઝાઇન સમીક્ષા, તેમજ નાગરિક અને સિસ્ટમ કાર્યો માટે પ્રાપ્તિ સહાય અને બાંધકામ દેખરેખ હાથ ધરવાનો કરાર મળ્યો હતો.
વધુમાં, કરારના અવકાશમાં સિસ્ટમ એકીકરણ, પ્રોજેક્ટ મેનેજમેન્ટ અને સલામતી અને ગુણવત્તા નિરીક્ષણ, પરીક્ષણ અને કમિશનિંગ જેવી અન્ય સેવાઓનો સમાવેશ થાય છે. સિસ્ટ્રા આ સંયુક્ત સાહસનો મુખ્ય ભાગીદાર છે. સિવિલ એન્જિનિયરિંગ કંપની જે કુમાર ઇન્ફ્રાપ્રોજેક્ટ્સને સુરત રેલવે સ્ટેશન અને ચોક બજાર રેમ્પ વચ્ચેના ભૂગર્ભ વિભાગના નિર્માણ માટે પેકેજ આપવામાં આવ્યું હતું. કરારના અવકાશમાં ભૂગર્ભ સ્ટેશનો અને ટનલની રચના, બાંધકામ અને પૂર્ણતાનો સમાવેશ થાય છે. બે બોરની ભૂગર્ભ ટનલ સ્થાપિત કરવામાં આવી રહી છે અને પેકેજમાં ત્રણ ભૂગર્ભ સ્ટેશનો એટલે કે ચોક બજાર, મસ્કતી હોસ્પિટલ અને સુરત રેલ્વે સ્ટેશનનો સમાવેશ થાય છે.
સદભાવ એન્જિનિયરિંગ અને એસ. પી. સિંગલા કન્સ્ટ્રક્શન્સ વચ્ચેના સંયુક્ત સાહસને કદર્શા ની નલ અને ડ્રીમ સિટી વચ્ચે 11.6 કિમી લાંબા એલિવેટેડ વાયડક્ટના નિર્માણનો કરાર આપવામાં આવ્યો હતો, જેમાં ડ્રીમ સિટી અને દસ સ્ટેશનો નજીક ડેપો ઍક્સેસ માટે રેમ્પનો સમાવેશ થાય છે. ગુલેરમક-એસએએમ ઇન્ડિયા બિલ્ટવેલ જેવીને કપોદરા રેમ્પ અને સુરત રેલ્વે સ્ટેશન વચ્ચે ભૂગર્ભ સ્ટેશનો અને ટનલની ડિઝાઇન, નિર્માણ અને પૂર્ણ કરવા માટે કરાર કરવામાં આવ્યો હતો. બાંધકામ કંપની આઇટીડી સિમેન્ટેશન ઇન્ડિયાને જૂન 2021માં ડ્રીમ સિટી ડેપો, મેટ્રો ભવન બિલ્ડિંગ અને ઓપરેશન્સ કંટ્રોલ સેન્ટર (ઓસીસી) ના વિકાસ અને નિર્માણ માટે ટેન્ડર આપવામાં આવ્યું હતું. ઓસ્ટ્રેલિયા સ્થિત ટનલ બોરિંગ મશીનો (TBM) ના ડિઝાઇનર અને ઉત્પાદક TERRATEC સુરત મેટ્રો રેલ પ્રોજેક્ટના પ્રથમ તબક્કા માટે પૃથ્વી દબાણ સંતુલન TBM પૂરા પાડવા માટે રોકાયેલું હતું.
તાજેતરનું અપડેટ
ગુજરાત મેટ્રો રેલ કોર્પોરેશન (જી. એમ. આર. સી.) દ્વારા આપવામાં આવેલા ભૂગર્ભ વિભાગ સહિત વિવિધ નાગરિક કાર્યો માટે 3,002 કરોડ રૂપિયાથી વધુના ટેન્ડર પછી રૂ. 12,020 કરોડનાં સુરત મેટ્રો રેલ પ્રોજેક્ટના પ્રથમ તબક્કા માટેનું બાંધકામ શરૂ થયું છે. સરથાના અને ડ્રીમ સિટી વચ્ચે 21.58-કિલોમીટરના કોરિડોર પર કામ શરૂ થઈ ગયું છે. જી. એમ. આર. સી. એ 1,870 કરોડ રૂપિયાથી વધુના ખર્ચે બાંધવામાં આવનાર ભૂગર્ભ વિભાગ માટેના ટેન્ડર સહિત 3,002 કરોડ રૂપિયાના ટેન્ડર આપ્યા છે. ડ્રીમ સિટીથી ચોક બજાર સુધીના એક કિલોમીટરના એલિવેટેડ સેક્શનના નિર્માણ માટે પ્રથમ ટેન્ડર મેસર્સ સદભાવ એન્જિનિયરિંગ લિમિટેડ અને એસ. પી. સિંગલા કન્સ્ટ્રક્શન્સ પ્રાઇવેટ લિમિટેડ વચ્ચેના સંયુક્ત સાહસને આપવામાં આવ્યું છે. ડ્રીમ સિટી અને સરથાના વચ્ચેના એક જ કોરિડોર પર આવેલા ભૂગર્ભ સેક્શનના છ કિલોમીટરના કામ માટે બે પેકેજમાં ફાળવણી કરવામાં આવી છે. મેસર્સ જેકે ઇન્ફ્રા પ્રોજેક્ટ્સને 943 કરોડ રૂપિયાના ખર્ચે ચોક બજારથી સુરત રેલ્વે સ્ટેશન (11.6 કિ. મી.) વચ્ચે ભૂગર્ભ વિભાગ બનાવવાનો કરાર આપવામાં આવ્યો છે.
ગુલેરમાર્ક અને સેમ ઇન્ડિયા બિલ્ટવેલ વચ્ચેના સંયુક્ત સાહસને કપોદરાથી સેન્ટ્રલ વેરહાઉસ (3.46 કિ. મી.) વચ્ચે ભૂગર્ભ વિભાગ બનાવવા માટે 929 કરોડ રૂપિયાનો કરાર આપવામાં આવ્યો છે. ડ્રીમ સિટી ડેપોના નિર્માણ માટે મેસર્સ આઇટીડી સિમેન્ટેશન ઇન્ડિયાને 350 કરોડ રૂપિયાનું ચોથું ટેન્ડર આપવામાં આવ્યું છે. કાર્યના કાર્યક્ષેત્રમાં ડ્રીમ સિટી ખાતે સંચાલન નિયંત્રણ કેન્દ્ર અને મેટ્રો ભવનના મુખ્ય મથકનું નિર્માણ પણ સામેલ હશે.
સુરત મેટ્રોના પ્રથમ તબક્કાને જૂન 6, 2019 કિલોમીટરની કુલ લંબાઈ માટે મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીએ જાન્યુઆરી 40.35 ના રોજ વર્ચ્યુઅલ રીતે ભૂમિ પૂજનનો શિલાન્યાસ કર્યો હતો. આ પ્રોજેક્ટમાં કુલ 38 સ્ટેશનો સાથે બે એલિવેટેડ કોરિડોરનો સમાવેશ થાય છે. લગભગ 18, 2021 કિલોમીટરનો સૌથી લાંબો કોરિડોર સરથાના અને ડ્રીમ સિટી વચ્ચે છે. 20 સ્ટેશનોવાળા આ વિભાગમાં ચોક બજારથી લાભેશ્વર ચોક સુધી ભૂગર્ભ નેટવર્ક પણ છે. 21.58 કિલોમીટરનો બીજો કોરિડોર ભેસન અને સરોલી વચ્ચે છે અને તેમાં 18 સ્ટેશન છે. પ્રથમ તબક્કાના બાંધકામ માટે જરૂરી 12,020 કરોડ રૂપિયામાંથી ફ્રાન્સની એએફડી અને જર્મનીની કેએફડબલ્યુ 5,434 કરોડ રૂપિયાનું સોફ્ટ લોન આપશે, જે કુલ ખર્ચના 57 ટકા હશે. કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો દરેક 1,487 કરોડ રૂપિયા આપશે. પ્રોજેક્ટનો પ્રથમ તબક્કો માર્ચ 2024 સુધીમાં પૂર્ણ કરવાનો લક્ષ્યાંક છે. સુરત મેટ્રો પ્રોજેક્ટથી 676થી વધુ પરિવારોને અસર થવાની ધારણા છે અને જી. એમ. આર. સી. એ પુનર્વસન કાર્ય માટે 375 કરોડ રૂપિયા મંજૂર કર્યા છે. અસરગ્રસ્ત પરિવારોની સ્થળ પર ઓળખ અને અંતિમ સ્વરૂપ આપવાની પ્રક્રિયા ચાલી રહી છે. અસરગ્રસ્ત પરિવારોની વાસ્તવિક સંખ્યાની ગણતરી સંરેખણ, સ્થળનું સીમાંકન અને વિગતવાર સ્થળ સર્વેક્ષણને અંતિમ સ્વરૂપ આપ્યા પછી કરવામાં આવશે.
નિષ્કર્ષ
સુરત ભારતનાં પશ્ચિમી રાજ્ય ગુજરાતમાં અરબી સમુદ્રની નજીક તાપી નદીના મુખ પર આવેલું અમદાવાદ પછીનું બીજું સૌથી મોટું શહેર છે. અગાઉ તે એક મોટું બંદર હતું અને હવે તે દક્ષિણ ગુજરાતનું વ્યાપારી અને આર્થિક કેન્દ્ર છે અને પશ્ચિમ ભારતના સૌથી મોટા શહેરી વિસ્તારોમાંનું એક છે.
સુરતનો ઊંચો વસ્તી વૃદ્ધિ દર અને ઊંચા આર્થિક વિકાસ દરના પરિણામે પરિવહનની સતત વધતી માંગને કારણે હાલની પરિવહન વ્યવસ્થા પર અતિશય દબાણ સર્જાયું છે. વર્ષોથી પરિવહનની માંગમાં ઊંચી વૃદ્ધિ સાથે, ખાનગી પરિવહનમાં અસાધારણ વૃદ્ધિને કારણે રસ્તાઓ પર ભીડ વધી રહી છે. વ્યક્તિગત વાહનોના ઉપયોગમાં ઝડપી વૃદ્ધિ સાથે કાર્યક્ષમ સંપૂર્ણ જાહેર પરિવહન વ્યવસ્થાના અભાવને કારણે અશ્મિભૂત ઇંધણનો વપરાશ વધ્યો છે અને પર્યાવરણીય પ્રદૂષણમાં વધારો થયો છે. ખાસ કરીને જ્યારે સુરતને 'સ્માર્ટ સિટી "તરીકે વિકસાવવામાં આવી રહ્યું છે ત્યારે પરિવહન વ્યવસ્થાની વધતી માંગને પહોંચી વળવા માટે સમર્પિત બીઆરટીએસ સહિત જાહેર પરિવહન વ્યવસ્થાના હાલના નેટવર્કને વધુ મજબૂત કરવાની જરૂર છે. આ હેતુ માટે શહેરમાં રેલ આધારિત મેટ્રો પ્રણાલીની જોગવાઈ પર વિચાર કરવામાં આવ્યો છે.