इंदूर मेट्रोः वाढत्या महानगर केंद्रासाठी धोरणात्मक पायाभूत सुविधा

परिचय

इंदूर हे भारतातील मध्य प्रदेशातील सर्वात मोठे आणि सर्वाधिक लोकसंख्या असलेले शहर आहे, जे राज्याचे व्यावसायिक, शैक्षणिक आणि आर्थिक केंद्र म्हणून काम करते. सलग सात वर्षे हे भारतातील सर्वात स्वच्छ शहर म्हणून ओळखले जात आहे. समुद्रसपाटीपासून 553 मीटर उंचीवर माळवा पठारावर वसलेले इंदूर हे सरस्वती आणि खान नद्यांच्या काठावर वसलेले आहे. इंदूर हे मध्य भारतातील सर्वात मोठे महानगर क्षेत्र देखील आहे. 100 हून अधिक कारखाने आणि एक प्रमुख औद्योगिक क्षेत्र (पीथमपूर) असलेले हे शहर मध्यवर्ती व्यवसाय क्षेत्र म्हणून काम करते, जे वाहन आणि औषध निर्मिती क्षेत्रासाठी ओळखले जाते.

वाढती लोकसंख्या आणि इंदूरमध्ये मेट्रो व्यवस्थेची गरज

वर्षानुसार इंदूरची एकूण लोकसंख्या

आलेखामध्ये प्रतिबिंबित केल्याप्रमाणे, इंदूरच्या मेट्रो क्षेत्राच्या लोकसंख्येत 1950 पासून लक्षणीय आणि सातत्यपूर्ण वाढ दिसून आली आहे. 1950 मधील 200,000 पेक्षा कमी रहिवाशांच्या सामान्य संख्येवरून, 2025 पर्यंत लोकसंख्या 30 लाखांहून अधिक वाढली आहे. विशेषतः गेल्या दोन दशकांतील या वेगवान वाढीमुळे शहराच्या पायाभूत सुविधा, रस्त्यांचे जाळे आणि सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्थेवर प्रचंड दबाव आला आहे.

लोकसंख्येतील वाढीमुळे शहरातील खाजगी वाहनांच्या संख्येत वाढ झाली आहे, परिणामी प्रचंड वाहतूक कोंडी, प्रवासाचा वेळ जास्त आणि वायू प्रदूषणात वाढ झाली आहे. ही आव्हाने शहरासाठी आधुनिक, उच्च क्षमतेच्या वाहतूक व्यवस्थेची तातडीची गरज अधोरेखित करतात.

इंदूर मेट्रोः शहरी दळणवळणाचे नवे युग

आढावा

इंदूर मेट्रो ही एक निर्माणाधीन मास रॅपिड ट्रान्झिट सिस्टम (एम. आर. टी. एस.) आहे जी इंदूरला सेवा देण्यासाठी तयार करण्यात आली आहे. हा प्रकल्प मध्य प्रदेश मेट्रो रेल कंपनी लिमिटेड (एम. पी. एम. आर. सी. एल.) द्वारे विकसित केला जात आहे.

इंदूर मेट्रोच्या पहिल्या टप्प्यात एक मेट्रो मार्गिका (यलो लाइन) आहे, जी पलासिया-रेल्वे स्थानक-राजवाडा-विमानतळ-भावरसाला-एम. आर. 10-पलासिया (रिंग लाइन) यांना जोडते.

31 मे रोजी पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी इंदूर मेट्रोच्या सुपर प्रायोरिटी कॉरिडॉरचे उद्घाटन केले, जो इंदूर मेट्रोच्या यलो लाइनचा एक भाग आहे. अतिप्राथमिकता मार्गिका 6 कि. मी. पर्यंत पसरलेली असून त्यात 5 स्थानके आहेत.

• स्थानकेः गांधी नगर, सुपर कॉरिडॉर 6, सुपर कॉरिडॉर 5, सुपर कॉरिडॉर 4, सुपर कॉरिडॉर 3

नियोजन आणि मान्यता

• इंदूर मेट्रोचा मास्टर प्लॅन रोहित असोसिएट्स, सिटीज अँड रेल्स प्रायव्हेट लिमिटेडने तयार केला होता. चार मेट्रो मार्ग आणि शहरातून जाणाऱ्या दोन धावपट्ट्यांचा समावेश असलेल्या 94 कि. मी. लांबीच्या जाळ्याची यात कल्पना आहे. पहिल्या टप्प्यासाठी, रिंग लाइन म्हणून तयार केलेली पिवळी रेषा (रेषा-3) अंमलबजावणीसाठी निवडण्यात आली.

• राज्य सरकारने डिसेंबर 2016 मध्ये आणि केंद्र सरकारच्या मंत्रिमंडळाने ऑक्टोबर 2018 मध्ये पहिल्या टप्प्यातील तपशीलवार प्रकल्प अहवालाला (डी. पी. आर.) मंजुरी दिली.

• मध्य प्रदेशच्या मुख्यमंत्र्यांनी सप्टेंबर 2019 मध्ये या प्रकल्पाची पायाभरणी केली. बांधकाम काम फेब्रुवारी 2019 मध्ये सुरू झाले आणि हा प्रकल्प 2027 पर्यंत पूर्ण होणे अपेक्षित आहे.

मुख्य तपशील

इंदूर मेट्रोची निधी व्यवस्था

इंदूर मेट्रो रेल्वे प्रकल्पाला अंशतः केंद्र सरकार आणि मध्य प्रदेश राज्य सरकारकडून समान समभाग आधारावर आणि अंशतः आशियाई विकास बँक (ए. डी. बी.) आणि नवीन विकास बँकेकडून (एन. डी. बी.) कर्ज म्हणून अर्थसहाय्य दिले जाईल.

या प्रकल्पाचा एकूण खर्च यू. एस. डी. 1,200 दशलक्ष असा अंदाज आहे.

एन. डी. बी. 22 कोटी 50 लाख अमेरिकी डॉलर्सचे अर्थसहाय्य करेल, जे एकूण अंदाजित खर्चाच्या% असेल. समांतर सह-वित्तपुरवठा व्यवस्थेअंतर्गत या प्रकल्पाला आशियाई विकास बँकेसह सह-वित्तपुरवठा करण्याचा प्रस्ताव आहे.

इंदूर मेट्रोसाठी रोलिंग स्टॉक

• मे 2022 मध्ये, आल्स्टॉमने मध्य प्रदेश मेट्रो रेल कॉर्पोरेशन लिमिटेडकडून (एम. पी. एम. आर. सी. एल.) इंदूर मेट्रोच्या रोलिंग स्टॉकचे कंत्राट मिळवले. या करारामध्ये इंदूर मेट्रो रेल्वे प्रकल्पासाठी 75 डब्यांचा समावेश असलेल्या 25 रेल्वे संचांचा पुरवठा आणि उत्पादन समाविष्ट आहे.

• मार्च 2023 मध्ये, आल्स्टॉमने गुजरातमधील सावली येथील त्याच्या कारखान्यात या ट्रेनसेटचे उत्पादन सुरू केले. त्यानंतर, ऑगस्ट 2023 मध्ये, अल्स्टॉमने इंदूर मेट्रोसाठी तीन डब्यांची ट्रेनसेट वितरित केली.

• जुलै 2025 मध्ये, अल्स्टॉमने इंदूर मेट्रो रेल्वे प्रकल्पासाठी 15वी ट्रेनसेट वितरित केली.

कंत्राटदाराची यादी

इंदूर मेट्रो मार्गाचा तपशील

टप्पा 1

पिवळा मार्ग (मार्ग-3): पलासिया-रेल्वे स्थानक-राजवाडा-विमानतळ-भावरसाला-एम. आर. 10-पलासिया (रिंग लाइन)

• लांबीः 33.53 किमी
• प्रकारः उंच आणि जमिनीखालील
• स्थितीः गांधी नगर-मुमताज बाग कॉलनी दरम्यान 16.217 किमीचे बांधकाम सुरू आहे
• डेपोः सुपर कॉरिडॉर
• स्थानकांची संख्याः 29
• स्थानकांची नावेः भावरसाला स्क्वेअर, एम. आर. 10 रोड, आय. एस. बी. टी./एम. आर. 10 उड्डाणपूल, चंद्रगुप्त स्क्वेअर, हिरानगर, बापट स्क्वेअर, मेघदूत गार्डन, विजय नगर स्क्वेअर, रॅडिसन स्क्वेअर, मुमताज बाग कॉलनी, बंगाली स्क्वेअर, पत्राकर कॉलनी, पलासिया स्क्वेअर, इंदूर रेल्वे स्थानक, राजवाडा पॅलेस, छोटा गणपती, बडा गणपती, रामचंद्र नगर स्क्वेअर, बी. एस. एफ./कलानी नगर, विमानतळ, गांधी नगर नॅनोद, सुपर कॉरिडॉर 6, सुपर कॉरिडॉर 5, सुपर कॉरिडॉर 4, सुपर कॉरिडॉर 3, सुपर कॉरिडॉर 2

इंदूर मेट्रोचे प्रस्तावित मार्ग

मार्ग-1 अ: श्री अरबिंदो रुग्णालय-जिल्हाधिकारी कार्यालय-इंदूर बायपास 1

• स्थानकांची संख्याः 18
• स्थानकांची नावेः श्री अरबिंदो हॉस्पिटल, भावरसाला स्क्वेअर, सांवर औद्योगिक क्षेत्र, गणेश शाम कॉलनी, बाणगंगा, लक्ष्मीबाई नगर स्क्वेअर, मारा माता स्क्वेअर, इमली बाजार चौक, राजवाडा पॅलेस, जिल्हाधिकारी कार्यालय, इंदूर इच्छापूर रेल्वे क्रॉसिंग, टॉवर स्क्वेअर, भावरकुआं स्क्वेअर, होळकर विद्यापीठ/आयटी पार्क, राणी बाग, लिंबोडी, राममंडल, इंदूर बायपास 1

मार्ग-1बीः श्री अरबिंदो रुग्णालय-जिल्हाधिकारी कार्यालय-प्रादेशिक उद्यान (1बी)

• स्थानकांची संख्याः 13
• स्थानकांची नावेः श्री अरबिंदो हॉस्पिटल, भावरसाला स्क्वेअर, सांवर औद्योगिक क्षेत्र, गणेश शाम कॉलनी, बाणगंगा, लक्ष्मीबाई नगर स्क्वेअर, मारा माता स्क्वेअर, इमली बाजार चौक, राजवाडा पॅलेस, जिल्हाधिकारी कार्यालय, केंद्रीय उत्पादन शुल्क, चोईथ्राम, प्रादेशिक उद्यान

मार्ग-2: देवास नाका-जूनी इंदूर-एम. एच. ओ. डब्ल्यू

• स्थानकांची संख्याः 28
• स्थानकांची नावेः देवास नाका, निरंजनपूर सर्कल, अरण्य नगर, आय. डी. ए. पार्क, विजय नगर स्क्वेअर, भामोरी, पटनी पुरा/सेंट जोसेफ चर्च, मालवा मिल स्क्वेअर, राज कुमार ब्रिज, इंदूर रेल्वे स्थानक, जूनी इंदूर, जिल्हाधिकारी कार्यालय, महू नाका, दसरा मैदान, अन्नपूरन मंदिर, नर्मदा पब्लिक स्कूल (रिंग रोड), राजेंद्र नगर, रेती मंडी, आय. पी. एस. अकादमी, श्रमिक कॉलनी, इंदूर बायपास-2, पिगडंबर, उमरिया, मां वैष्णोदेवी हॉस्पिटल, हरन्याखेरी/आय. आय. टी. इंदूर, चिनार रेसिडेन्सी, एम. एच. ओ. डब्ल्यू

मार्ग-4: एम. आर. 9-इंदूर रेल्वे स्थानक-इंदूर बायपास 4

• स्थानकांची संख्याः 16
• स्थानकांची नावेः एम. आर. 9, कन्व्हेन्शन सेंटर, लाहिया कॉलनी, चंद्रगुप्त स्क्वेअर, सुक्लिया, नंदा नगर मेन रोड, मजूर मैदान, राजकुमार ब्रिज, इंदूर रेल्वे स्थानक, छावनी, श्री अग्रसेन महाराज चौक, नवलखा बस स्थानक, तीन इमली, बाबुल नगर, मुसाखेडी, इंदूर बायपास 4

इंदूर मेट्रो रेल्वे प्रकल्पाची प्रगती

1. एम. पी. एम. आर. सी. एल. च्या व्यवस्थापकीय संचालकांनी ट्रॉली चाचण्या घेतल्या

6 ते 7 ऑगस्ट रोजी मध्य प्रदेश मेट्रोचे व्यवस्थापकीय संचालक एस. कृष्ण चैतन्य यांनी एस. सी.-02 ते मालवीय नगरपर्यंत ट्रॉलीची चाचणी घेतली आणि इंदूर मेट्रो गांधी नगर डेपो आणि प्रायोरिटी कॉरिडॉर येथे प्रत्यक्ष तपासणी केली. सध्या सुरू असलेले काम वेळेवर पूर्ण करण्याचे निर्देश त्यांनी दिले.

इंदूर मेट्रोचे परिणाम

3. सुव्यवस्थित शहरी वाहतूक इंदूर मेट्रो प्रकल्पाची रचना शैक्षणिक संस्था, आरोग्य सुविधा, रोजगार केंद्रे आणि व्यावसायिक क्षेत्र यासारख्या प्रमुख केंद्रांमध्ये थेट वाहतूक जोडणी निर्माण करून शहरी वाहतूक बळकट करण्यासाठी करण्यात आली आहे. या जास्त मागणी असलेल्या भागांना संरचित जनपरिवहन जाळ्यामध्ये एकत्रित करून, ही प्रणाली शहरभर अंदाज लावता येण्याजोगा आणि वेळ-कार्यक्षम प्रवास सुलभ करेल.

2. वाहतूक कोंडी कमी करणे इंदूर मेट्रोच्या अतिप्राथमिक मार्गिकेच्या कार्यान्वयनामुळे मुख्य रस्ते आणि छेदनबिंदूवरील वाहनांचा भार कमी होण्याची अपेक्षा आहे. इंदूर मेट्रो प्रणाली उच्च-क्षमता, विश्वासार्ह आणि अनुसूचित वाहतुकीचा पर्याय देऊन खाजगी वाहनांपासून सार्वजनिक वाहतुकीकडे मध्यम बदलासाठी प्रोत्साहन प्रदान करते, ज्यामुळे शहरी रस्ते जाळ्यामध्ये अधिक संतुलित वाहतूक वितरणास हातभार लागतो.

3. आर्थिक आणि विकासात्मक परिणाम इंदूर मेट्रो शहरांतर्गत संपर्क वाढवून आणि प्रमुख व्यावसायिक आणि औद्योगिक समूहांपर्यंत पोहोच सुधारून सकारात्मक आर्थिक बाह्यता निर्माण करेल अशी अपेक्षा आहे. हा प्रकल्प केवळ बांधकाम आणि कामकाजादरम्यान रोजगार निर्मितीला मदत करणार नाही तर मेट्रो मार्गिकांच्या बाजूने पारगमन-केंद्रित विकास (टी. ओ. डी.) सुलभ करेल, ज्यामुळे स्थावर मालमत्ता, किरकोळ विक्री आणि सेवा क्षेत्रातील गुंतवणुकीला प्रोत्साहन मिळेल.

4. वाहनचालकांची चिंता

• अतिप्राथमिकता मार्गिका सुरू होऊनही इंदूर मेट्रो प्रकल्पासाठी प्रवासी संख्या ही एक मोठी चिंता आहे. 5.9 कि. मी. लांबीच्या कॉरिडॉरने जून 1, 2025 रोजी व्यावसायिक कामकाज सुरू केले आणि पहिल्या दिवशी 26,803 प्रवाशांची वाहतूक केली. तथापि, 1 जुलैपर्यंत दैनंदिन प्रवासी संख्या झपाट्याने घसरून फक्त 680 वर आली, जी 97.46% ची घट दर्शवते. प्रवासी संख्येतील ही तीव्र घसरण प्रकल्पाच्या दीर्घकालीन शाश्वततेबद्दल चिंता निर्माण करते.

निष्कर्ष

इंदूर मेट्रोने शहराच्या शहरी विकासातील परिवर्तनात्मक टप्प्याची रूपरेषा आखली आहे, ज्याचा उद्देश जलद लोकसंख्या वाढ आणि वाहतूक कोंडीमुळे उद्भवलेल्या आव्हानांचा सामना करणे हा आहे. एम. पी. एम. आर. सी. एल. ने विकसित केलेला निर्माणाधीन इंदूर मेट्रो प्रकल्प, शहराच्या शहरी वाहतुकीच्या आधुनिकीकरणाच्या दिशेने एक मोठे पाऊल आहे. पहिल्या टप्प्यात एक मेट्रो मार्गिका आहे, जी 33.53 कि. मी. पर्यंत पसरलेली आहे. अलीकडेच, पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी मे 2025 मध्ये इंदूर मेट्रोच्या अतिप्राथमिकता मार्गिकेचे उद्घाटन केले. इंदूर मेट्रो प्रकल्पाचा उद्देश संपर्क सुधारणे आणि शहरातील वाहतूक कोंडी कमी करणे हा आहे. मात्र, प्रवाशांच्या चढउतार पातळीसारखी आव्हाने ही अधिकाऱ्यांसाठी मोठी चिंतेची बाब आहे. शहराच्या शहरी हालचालींवर इंदूर मेट्रोचे दीर्घकालीन यश आणि परिवर्तनात्मक परिणाम सुनिश्चित करण्यासाठी या समस्यांचे निराकरण करणे आवश्यक आहे.